Bir Gıdaya Alerjim Olduğunu Nasıl Anlarım? Geçmişten Günümüze Besin Alerjisinin İzinde
Geçmişi anlamak, bugün bedenimizin bize verdiği küçük ama bazen hayati uyarıları daha dikkatli okumamıza yardım eder.
Bir yiyeceği yedikten sonra ağızda kaşıntı, ciltte kızarıklık, karın ağrısı, kusma ya da nefes darlığı yaşamak insanı ister istemez aynı soruya götürür: Bir gıdaya alerjim olduğunu nasıl anlarım? Bugün bu soruya kan testleri, deri testleri, eliminasyon diyetleri ve gerektiğinde hekim gözetiminde yapılan oral gıda yükleme testleriyle yanıt arıyoruz. Ancak bu yöntemlerin arkasında, binlerce yıllık gözlem, tartışma, yanılgı ve bilimsel dönüşüm bulunuyor.
Besin alerjisini yalnızca modern tıbbın konusu olarak görmek bu nedenle eksik kalır. İnsanlar çok eski dönemlerden beri bazı yiyeceklerin bir kişide hiçbir sorun yaratmazken başka bir kişide hastalık meydana getirebildiğini fark etmişti. Değişen şey, yalnızca belirtiler değildi; bu belirtilerin nasıl yorumlandığıydı.
Antik Çağ: “Aynı yiyecek neden herkesi aynı etkilemiyor?”
Bugün Evarkadasin olarak Bir gıdaya alerjim olduğunu nasıl anlarım hakkında merak edilenleri açıklığa kavuşturuyoruz.
Besinlere karşı bireysel tepkilerin tarihini anlatırken en sık başvurulan isimlerden biri Hipokrat’tır. Ona atfedilen gözlemler, yiyeceklerin hastalıkla ilişkisini erken dönemde tartışmaya açar.
Hipokratik külliyatta peynirle ilgili dikkat çekici bir ifade bulunur:
“Peynir bütün insanlara aynı şekilde zarar vermez.”
Bu cümle, bugünün alerji anlayışını doğrudan açıklamıyor elbette. Antik tıbbın bağlamında hastalıklar farklı teorilerle açıklanıyordu. Ancak burada önemli bir gözlem vardır: Aynı besin, farklı insanlarda farklı sonuçlar doğurabilir.
PubMed Central (PMC)
+1
Bağlamsal açıdan bakıldığında bu, modern “bireysel duyarlılık” düşüncesinin kendisi değildir; fakat gözleme dayalı önemli bir başlangıç noktasıdır.
Antik çağ tıbbında beslenme yalnızca karın doyurmak değildi. Yiyecekler hastalığın nedeni, tedavinin parçası veya beden dengesini etkileyen unsurlar olarak görülüyordu.
Belgelere dayalı yorum: Hipokrat’a atfedilen metinlerde belirli yiyeceklerle belirli kişiler arasındaki farklı tepkilerin kayda geçirilmesi, gıda ile hastalık arasındaki ilişkinin modern immünoloji ortaya çıkmadan yüzyıllar önce gözlemlendiğini gösterir.
Türkiye Klinikleri
+1
Orta Çağ’dan erken modern döneme: Bireysel “uygunsuzluk” fikri
Sonraki yüzyıllarda da yiyeceklerle semptomlar arasındaki ilişkiler kaydedildi. Galen ve daha sonra İbn Meymun gibi hekimlerin çalışmalarında beslenme, beden ve hastalık arasındaki ilişki önemli bir yer tutuyordu.
Fakat bugünden geriye baktığımızda önemli bir ayrım yapmak gerekir. O dönemlerde “alerji” kelimesi henüz yoktu. İnsanların gözlemlediği olaylar bugünkü terminolojiyle yeniden adlandırılmaya çalışıldığında tarihsel bağlam kolayca kaybolabilir.
1698’de İngiliz hekim John Floyer astımla ilişkili olarak beslenmeye dikkat çekmiş ve “çok tutumlu ve sade” bir diyet önermişti. 18. yüzyılda William Cullen “idiosyncrasy” kavramını kullanarak belirli kişilerin belirli maddelere özgü tepkilerini tartıştı. John Fothergill ise 1778’de yiyeceklerle baş ağrısı arasındaki ilişkiyi ele aldı.
PubMed Central (PMC)
+1
Buradaki dönüşüm önemlidir: açıklama hâlâ modern bağışıklık bilimine dayanmıyordu, fakat “hastalık herkeste aynı mekanizmayla ortaya çıkmaz” düşüncesi giderek güçleniyordu.
19. yüzyıl: Beslenme, hastalık ve bilimsel gözlemin kesişmesi
yüzyıla gelindiğinde tıp daha sistematik gözlem, sınıflandırma ve deneysel araştırma yönünde ilerlemeye başladı.
Henry Hyde Salter, 1860 tarihli On Asthma adlı çalışmasında beslenme hatalarını ve “alimentary irritants” olarak adlandırdığı etkenleri astım tetikleyicileri arasında değerlendirdi.
PubMed Central (PMC)
Bugünkü bilgilerimiz açısından bu çalışmaların bazı yorumları doğru, bazıları ise eksikti. Ancak bilimsel açıdan kritik olan nokta, doktorların artık yalnızca “bu yiyecek dokundu” demekle yetinmemesi ve hangi koşullarda, kimde, ne tür bir belirti ortaya çıktığını sorgulamaya başlamasıydı.
Bu yaklaşım bugün bir gıda alerjisi değerlendirilirken hâlâ karşımıza çıkar.
Bir gıdaya alerjim olduğunu anlamanın tarihsel temeli: Öykü almak
Modern alerji uzmanının hastaya yönelttiği soruların şaşırtıcı biçimde tarihsel bir devamlılığı vardır:
- Hangi yiyeceği yediniz?
- Ne kadar yediniz?
- Belirtiler ne kadar süre sonra başladı?
- Aynı yiyecek daha önce de benzer tepkiye yol açtı mı?
- Yiyecek çiğ miydi, pişmiş miydi?
- O sırada egzersiz yaptınız mı?
- Başka ilaçlar veya maddeler aldınız mı?
- Bu belirtiler yiyeceği tüketmediğiniz zamanlarda da ortaya çıkıyor mu?
Belgelere dayalı yorum: Güncel tanı kılavuzları, ayrıntılı tıbbi öykünün olası gıda alerjenini belirlemede çok değerli olduğunu, fakat tek başına kesin tanı koydurmadığını vurgular.
PubMed Central (PMC)
Bu bana göre geçmiş ile bugün arasındaki en güzel paralelliklerden biridir: Teknoloji değişti, laboratuvar yöntemleri gelişti, immünoglobulin E keşfedildi; fakat hastanın hikâyesini dinlemek hâlâ tanı sürecinin merkezinde.
1900’lerin başı: “Alerji” ve anafilaksi kavramlarının doğuşu
yüzyılın başında besinlere karşı olağandışı reaksiyonların anlaşılmasında büyük bir kırılma yaşandı.
1902’de Charles Richet ve Paul Portier, daha önce tolere edilmiş bir maddeye yeniden maruz kalındığında ortaya çıkabilen şiddetli sistemik reaksiyonları araştırdı ve “anaphylaxis” terimini kullandı.
PubMed Central (PMC)
+1
1906’da Avusturyalı çocuk doktoru Clemens von Pirquet ise “allergy” sözcüğünü ortaya attı. Kelime, Yunanca “allos” yani farklı ve “ergos” yani tepki/etki köklerinden türetilmişti.
PubMed Central (PMC)
Bu kavramsal değişim yalnızca terminolojik değildi.
Tıp artık bazı hastalıkların mikroplardan, toksinlerden veya organlardaki bozukluklardan kaynaklanmasının yanı sıra, organizmanın bir maddeye verdiği olağandışı tepkiyle de ilişkili olabileceğini kabul etmeye başlıyordu.
1908: Yumurtaya karşı duyarsızlaştırma denemesi
1908’de Alfred Schofield, The Lancet‘te yumurta ile ilişkili bir reaksiyona karşı bir çocuğun duyarsızlaştırılması üzerine bir çalışma yayımladı.
PubMed Central (PMC)
Bugünkü immünoterapi uygulamalarının oldukça erken bir öncülü olarak görülebilecek bu çalışma, başka bir soruyu gündeme getiriyordu:
Alerji yalnızca kaçınılması gereken bir kader miydi, yoksa bağışıklık sistemi zaman içinde yeniden eğitilebilir miydi?
Bu soru, aradan geçen yüzyıldan fazla zamana rağmen güncelliğini koruyor.
1920’ler ve 1930’lar: Alerjik tepkinin “kanda” aranması
1921 yılında Karl Prausnitz ve Heinz Küstner’in çalışmaları besin alerjisi tarihinin en önemli dönemeçlerinden biri oldu.
Araştırmacılar, alerjik bir kişinin serumunda bulunan bir unsurun başka bir kişinin derisinde reaksiyona yol açabileceğini gösterdi. Bu çalışma, alerjik tepkinin yalnızca belirsiz bir “kişisel hassasiyet” olmadığını, aktarılabilir biyolojik bir mekanizmanın söz konusu olabileceğini düşündürdü.
PubMed Central (PMC)
+1
1925’te John Freeman da yumurta alerjisi bulunan bir hastanın serumuyla benzer bir deney gerçekleştirdi.
PubMed Central (PMC)
Belgelere dayalı yorum: Bu deneyler, modern alerji testlerinin kavramsal atalarından biri sayılabilir. Çünkü araştırmacılar artık “hasta bu yiyeceği yedi ve kötüleşti” gözleminden, “bu reaksiyona aracılık eden biyolojik bir unsur var mı?” sorusuna geçiyordu.
Bugünkü deri testlerinin arkasındaki uzun yol
Günümüzde deri prik testi, belirli bir gıdaya karşı IgE aracılı duyarlanma konusunda bilgi sağlayabilir. Ancak burada kritik bir ayrım vardır:
Pozitif bir test sonucu tek başına gıda alerjisi tanısı anlamına gelmez.
Güncel kılavuzlara göre deri testi, alerjene özgü IgE duyarlanması hakkında bilgi verir; bunun klinik olarak gerçekten alerji anlamına gelip gelmediği hastanın öyküsü ve gerektiğinde başka değerlendirmelerle birlikte yorumlanmalıdır.
PubMed Central (PMC)
Bu ayrım tarih boyunca yaşanan bir problemin modern versiyonudur: Bir bulguyu keşfetmek başka, o bulgunun hastalıkla gerçekten nedensel ilişkisini göstermek başkadır.
1960’lar: IgE keşfi ve modern alerjinin kuruluşu
1967 yılı, alerji tarihindeki en büyük bilimsel kırılma noktalarından biridir.
Kimishige ve Teruko Ishizaka ile Gunnar Johansson ve Hans Bennich’in birbirinden bağımsız çalışmaları sonucunda immünoglobulin E, yani IgE, tanımlandı.
PubMed Central (PMC)
+1
Bu keşif, “reagin” olarak adlandırılan ve alerjik reaksiyonlarda rol oynadığı düşünülen faktörün biyolojik kimliğinin anlaşılmasına yardım etti.
Böylece alerji araştırmaları yeni bir döneme girdi.
Öncesinde doktorlar reaksiyonları gözlüyor ve çeşitli deneysel yöntemlerle açıklamaya çalışıyordu. IgE’nin keşfiyle birlikte alerjik hastalıklar moleküler ve immünolojik düzeyde incelenebilir hale geldi.
Belgelere dayalı yorum: 1967’deki IgE keşfi, gıda alerjisinin IgE aracılı ve IgE dışı mekanizmalarla ortaya çıkabileceğini anlamamızın temel taşlarından biridir.
PubMed Central (PMC)
1980’lerden günümüze: “Besin alerjisi” neden daha görünür oldu?
yüzyılın son çeyreğinde besin alerjisi toplumda çok daha görünür hale geldi.
1980’lerden itibaren ciddi ve hatta ölümcül gıda kaynaklı reaksiyonlara ilişkin farkındalık arttı. 1990’larda ise besin alerjileri hem bilimsel araştırmaların hem de kamu sağlığı tartışmalarının daha belirgin bir parçası haline geldi.
PubMed
+1
Okullarda alerjen politikaları, restoranlarda alerjen bildirimleri, marketlerde “alerjensiz” ürün bölümleri ve ailelerin gıda etiketlerini daha dikkatli incelemesi bu toplumsal dönüşümün parçaları oldu.
PubMed Central (PMC)
Ancak burada önemli bir tarihsel soru ortaya çıkıyor:
Gerçekten daha fazla alerjik insan mı var, yoksa artık alerjiyi daha iyi mi fark ediyoruz?
Araştırmacılar bu soruya hâlâ nüanslı yanıtlar veriyor. Artışın bir kısmının gerçek bir prevalans değişimini, bir kısmının ise farkındalık ve tanıdaki gelişmeyi yansıtması mümkün.
PubMed Central (PMC)
Bugün: Bir gıdaya alerjim olduğunu nasıl anlarım?
Tarihsel yolculuğun bizi getirdiği noktada artık temel soruya dönebiliriz.
Bir gıdaya karşı alerjiden şüphelenmek için en önemli başlangıç noktası belirtiler ile belirli bir yiyecek arasındaki tekrarlanabilir ilişkiyi fark etmektir.
Örneğin bir yiyeceği tükettikten kısa süre sonra:
- kurdeşen veya yaygın kaşıntı,
- dudak, dil veya boğazda şişme,
- hırıltı veya nefes almada güçlük,
- tekrarlayan kusma,
- baş dönmesi, bayılma veya dolaşım bozukluğu
gibi belirtiler ortaya çıkıyorsa gıda alerjisi olasılığı tıbbi olarak değerlendirilmelidir.
Özellikle nefes almada güçlük, boğazda şişme, bayılma veya birden fazla sistemin aynı anda etkilenmesi gibi belirtiler anafilaksi açısından acil durum oluşturabilir. Böyle bir durumda tanıyı evde test etmeye çalışmak yerine acil tıbbi yardım gerekir.
Belirti günlüğü neden işe yarayabilir?
Şüpheli yiyecekleri, tüketim saatini, miktarı, belirtilerin başlangıç zamanını ve belirtilerin niteliğini kaydetmek doktorla yapılacak görüşmeyi daha anlamlı hale getirebilir.
Ancak bu kayıt bir tanı testi değildir.
NIAID uzman paneli de tıbbi öykünün önemli olduğunu fakat tek başına yeterli olmadığını; şüpheli gıda alerjilerinin uygun değerlendirmeyle doğrulanması gerektiğini belirtir.
PubMed Central (PMC)
Kan testi ve deri testi ne söyler?
Alerji değerlendirmesinde gıdaya özgü IgE kan testleri ve deri prik testleri kullanılabilir.
Fakat burada sık yapılan bir hata vardır: “Testim pozitif çıktı, demek ki o gıdaya kesin alerjim var.”
Bu çıkarım her zaman doğru değildir.
Pozitif test, çoğu zaman bağışıklık sisteminin o alerjene karşı duyarlanmasını gösterir. Gerçek klinik alerjinin belirlenmesi ise test sonucu ile kişinin yaşadığı belirtilerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
PubMed Central (PMC)
+1
Oral gıda yükleme testi: Modern tanının önemli sınavı
Bazen bütün parçaları bir araya getirmek için oral gıda yükleme testi kullanılabilir.
Bu yöntemde şüpheli gıda, kontrollü ve giderek artan miktarlarda sağlık profesyonelinin gözetiminde verilir ve hastanın tepkisi izlenir.
Çift kör, plasebo kontrollü oral gıda yükleme testi, gıda alerjisi tanısında en özgül yöntem ve klasik “altın standart” olarak kabul edilir.
PubMed Central (PMC)
+1
Fakat bunun çok önemli bir sınırı vardır: Evde uygulanacak bir deney değildir.
Çünkü gerçekten alerji varsa reaksiyon ağır olabilir. Güncel hasta rehberleri de oral gıda yükleme testinin, ciddi reaksiyonları yönetebilecek eğitimli sağlık profesyonellerinin bulunduğu uygun bir tıbbi ortamda gerçekleştirilmesi gerektiğini açıkça belirtir.
NIAID
Eliminasyon diyeti: Faydalı ama tek başına kesin kanıt değil
Şüpheli gıdanın diyetten çıkarılması ve belirtilerin ortadan kalkması bazen önemli bir ipucu sağlayabilir.
Ancak burada da tarih boyunca gördüğümüz aynı probleme dönüyoruz: Bir olayın ardından başka bir olayın gerçekleşmesi, mutlaka ilk olayın ikinciye neden olduğunu kanıtlamaz.
Bir gıdayı bıraktıktan sonra kendinizi daha iyi hissetmeniz; gerçekten o gıdaya alerjiniz olduğu, başka bir bileşene duyarlılığınız bulunduğu, tesadüfi bir iyileşme yaşadığınız veya farklı bir sindirim sorununun söz konusu olduğu anlamına gelebilir.
Ayrıca çok sayıda gıdayı uzun süre gereksiz yere hayatınızdan çıkarmak beslenme yetersizliklerine ve yaşam kalitesinde düşüşe yol açabilir. NIAID kılavuzları, özellikle geniş kapsamlı eliminasyon diyetlerinin dikkatli değerlendirilmesini ve gerektiğinde tanının doğrulanmasını önerir.
PubMed Central (PMC)
Alerji mi, intolerans mı? Tarihin hâlâ çözemediği dil problemi
Günlük konuşmada “alerjim var” ifadesi bazen çok geniş anlamda kullanılır.
Oysa gıda alerjisi ile gıda intoleransı aynı şey değildir.
Gıda alerjisinde bağışıklık sisteminin belirli bir gıda proteinine karşı anormal yanıtı söz konusu olabilir. Gıda intoleranslarında ise mekanizma farklı olabilir. Örneğin bazı kişilerde belirli karbonhidratların sindirimindeki sorunlar gaz, şişkinlik veya ishal oluşturabilir.
Bu ayrım tarihsel açıdan da önemlidir. “Alerji” kelimesinin kendisi bile 1906’da çok geniş bir “değişmiş biyolojik tepki” anlamıyla ortaya çıkmıştı. Zaman içerisinde tıp bu kavramı daha kesin alt kategorilere ayırdı.
PubMed Central (PMC)
Dolayısıyla bugün kullandığımız kelimeler, hastalıkların kendisi kadar tarihsel süreçlerin de ürünüdür.
Geçmiş ile bugün arasındaki şaşırtıcı paralellik
Yaklaşık iki bin yıl önce temel soru şuydu: Neden aynı yiyecek bir kişiye iyi gelirken başka bir kişiye zarar veriyor?
Bugün ise soruyu daha ayrıntılı soruyoruz:
Hangi protein?
Hangi bağışıklık mekanizması?
IgE aracılı mı?
Ne kadar gıda reaksiyonu tetikliyor?
Pişirme biçimi sonucu değiştiriyor mu?
Egzersiz gibi başka faktörler rol oynuyor mu?
Bu sorular, bilimsel ilerlemenin özünü gösteriyor. Eski hekimler gözlemliyordu; modern tıp da gözlemliyor. Fark, bugün gözlemi moleküler biyoloji, immünoloji ve kontrollü klinik araştırmalarla birleştirebilmemiz.
Belgelere dayalı yorum: Modern kılavuzların hâlâ hastanın yediği gıdayı, miktarı, belirtilerin başlama zamanını ve eşlik eden faktörleri sorgulaması, antik çağdaki “kişiden kişiye farklı tepki” gözlemiyle şaşırtıcı bir süreklilik gösteriyor.
PubMed Central (PMC)
Bugün bildiklerimizin sınırları
Besin alerjisi konusunda çok şey öğrenmiş olsak da her sorunun yanıtı bulunmuş değil.
Alerjilerin neden bazı toplumlarda veya dönemlerde daha görünür hale geldiği, çevresel faktörlerin ne ölçüde rol oynadığı, bağırsak mikrobiyotasının etkisi ve modern yaşam biçiminin bağışıklık sistemiyle ilişkisi hâlâ araştırılıyor.
1989’da David Strachan tarafından ileri sürülen “hijyen hipotezi”, modern toplumlarda enfeksiyonlara maruziyetin azalmasının alerjik hastalıkların artışıyla ilişkili olabileceğini öne sürdü. Bu hipotez sonraki yıllarda farklı araştırmalarla tartışıldı ve geliştirildi.
PubMed Central (PMC)
+1
Burada tarih yine yardımcı oluyor: Bir sağlık sorununun yalnızca bugünkü yaşam tarzına bakılarak açıklanamayacağını, uzun dönemli toplumsal değişimleri dikkate almak gerektiğini hatırlatıyor.
Sonuç: Bedenin verdiği işareti ciddiye almak, ama hemen hüküm vermemek
“Bir gıdaya alerjim olduğunu nasıl anlarım?” sorusunun cevabı tek bir belirti, tek bir kan testi veya internette görülen bir liste değildir.
En güvenilir yol; belirtilerin dikkatle kaydedilmesi, ayrıntılı tıbbi öykünün alınması, gerektiğinde uygun alerji testlerinin yapılması ve bazı durumlarda hekim gözetiminde oral gıda yükleme testiyle tanının doğrulanmasıdır.
PubMed Central (PMC)
+1
Tarihsel perspektif ise bize daha başka bir şey öğretir.
Hipokrat dönemindeki gözlemden 20. yüzyılın anafilaksi araştırmalarına, Prausnitz ve Küstner’in deneylerinden IgE’nin keşfine kadar her dönem, önceki dönemin sorularını yeniden ele aldı. Bir zamanlar “kişisel tuhaflık” gibi görülen tepkiler zamanla biyolojik mekanizmalarla açıklanmaya başlandı.
Belki bugün kesin bildiğimizi düşündüğümüz bazı şeyler de geleceğin hekimleri tarafından yeniden yorumlanacak.
Bu yüzden bir yiyecekten sonra kendimizi kötü hissettiğimizde iki uçtan da kaçınmak gerekir: belirtiyi küçümsemek ve kanıtsız biçimde kendimize alerji tanısı koymak.
Kendimize şu soruları sormak daha sağlıklıdır: Bu tepki gerçekten aynı gıdayla tekrar ediyor mu? Ne kadar süre sonra başlıyor? Hangi belirtiler ortaya çıkıyor? Başka koşullar eşlik ediyor mu? Ve en önemlisi, bu gözlemi güvenilir bir tıbbi değerlendirmeyle nasıl doğrulayabiliriz?
Geçmişin bize bıraktığı en değerli ders belki de budur: İnsan bedeni uzun zamandır bize bir şeyler anlatıyor. Bilimin ilerlemesi, bu mesajları daha yüksek sesle duymaktan çok, onları daha doğru yorumlamayı öğrenmek anlamına geliyor.
Bugünkü içeriğimiz burada tamamlandı; Bir gıdaya alerjim olduğunu nasıl anlarım hakkında başka yazılarda tekrar buluşalım.